somme
logo

home_button

nieuws_button

levensloop_button

trenchart_button

projecten_button

contact_button

Site in ENGLISH Site in 't NEDERLANDS

Kruisweg van de Soldaat

soldier

De invloed van het lijdensverhaal van Jezus op de soldaten in de Eerste Wereldoorlog is moeilijk te overschatten. Het kruis was alomtegenwoordig bij het graf van iedere gesneuvelde Duitser of Engelsman, katholiek of protestant. Uit meerdere getuigenissen blijkt dat frontsoldaten zich in hoge mate identificeerden met de lijdende Jezus. Het passieverhaal loopt als een rode draad door hun oorlogsbestaan - soms latent, soms verhevigd.

pieta2a
pieta2b
pietakruispeople2a
pietakruispeople2b
Ik heb in dit verband gezocht naar de gemeenschappelijke dimensies in het lijden van Jezus enerzijds, en de frontsoldaten anderzijds. Om de innige band tussen de twee tragedies invoelbaar te maken, werden christelijk-iconografische elementen en archetypisch oorlogstuig tot gemeenschappelijke symbolen omgevormd.
De strikte vormvereisten van deze zeer klassieke kunstvorm ben ik uiteindelijk gaan beschouwen als een uitdaging. Na veel denk- en smeedwerk is de transpositie van het lijden en de dood van Jezus naar de tragedie van de Eerste Wereldoorlog tot stand gekomen. Aanvankelijk gaf ik de serie van veertien staties de titel "Kruisweg van de Soldaat van 14/18". Later bedacht ik dat het grote conflict in Vlaanderen vooral een Engels-Duitse aangelegenheid was. Omdat de vorm van de helmen van de twee vijandige kampen zo karakteristiek was (plat-rond en diep-rond), kon de tegenstelling tussen de twee partijen op een begrijpelijke, plastische manier worden uitgebeeld. Een combinatie van Engelse en Duitse woorden in de titel van het kunstwerk leek mij daarbij ook heel erg passend. Het werd "The Passion Des Soldaten". Elk van de veertien kunstwerken verwijst naar een statie, en heeft, behalve een nummer, ook een religieuze en een oorlogsgerelateerde titel. Voor elk koper-reliëf heb ik mij laten inspireren door een bijzondere oorlogsfoto.
kruisweg_01

I: ESCALATIE

kruisweg_02

II: MOBILISATIE

kruisweg_03

III: DE LUIS

kruisweg_04

IV: DE GELIEFDE

kruisweg_05

V: DE VLUCHTELING

kruisweg_06

VI: HET HERDENKEN

kruisweg_07

VII: KRIJGSGEVANGEN

kruisweg_08

VIII: VROUWELIJKE TROOST

kruisweg_09

IX: GEWOND

kruisweg_10

X: HERKEURING

kruisweg_11

XI: BARRAGE

kruisweg_12

XII: IMPASSE

kruisweg_13

XIII: VOIE SACREE

kruisweg_14

XIV: MASSAGRAF

Tijdens het creatieve proces werd ik geconfronteerd met een overstelpende hoeveelheid analogieën die visueel konden worden weergegeven. De gemeenschappelijke symboliek, nauw verbonden met het thema lijden en dood, bleek zo rijk, dat ik het gevoel had een soort goudmijn aangeboord te hebben. Al denkend en doende ben ik op verschillende goudaderen, niveaus, gestoten.
1. ...Het niveau van de spullen, objecten, attributen, tuig… De doornkroon lijkt vervaardigd van prikkeldraad, hamers zijn net schoppen, spijkers hebben associaties met kogels en injectienaalden. De ladders van de kruisafneming werpen hun schaduw vooruit in ieder stadium van de oorlog - niet alleen de infanterist die 'over the top' moet via een ladder, ook spoorweg en loopplank hebben in wezen dezelfde struktuur. De lans van de Romeinse soldaat werd gedurende de eerste maanden van de oorlog nog gebruikt door de Duitse Uhlanen en de Franse Cavalerie, daarna werd dit wapen achterhaald door het machinegeweer. De spons in azijn gedoopt waarmee Jezus' lippen werden bevochtigd, vindt zijn equivalent in de rhum en schnaps die de soldaten aangereikt kregen vóór iedere aanval. De dertig zilverlingen staan voor de miljoenen goudmarken die de oorlog moesten financieren. De judaskus verwijst naar de propaganda. En er was uiteraard de immense hoeveelheid bloed die ook over de slagvelden vloeide…
2. ...Beide tragedies hebben bovendien vergelijkbare bijrolspelers... De geliefde, fysiek afwezig, maar aanwezig in de gedachten van de soldaat, heeft connotaties met de moeder Maria. De vluchteling, ontheemd, reizend met have en goed in tegengestelde richting van de soldaat, is de niet-militair, de buitenstaander Simon van Cyrene, die het lijden mee draagt. De toekomstige generaties die de miljoenen doden van 14/18 steeds opnieuw zullen herdenken, vinden hun equivalent in de christenen die Jezus lijden herdenken, zoals gefixeerd op de doek van Veronica. De wenende vrouwen van Jeruzalem vinden hun analogie in de archetypische vrouwen die de soldaat elk op hun manier troost schonken, namelijk de hoer en de verpleegster.
3. ...Op het niveau van het theatrale... Soldaten in 14/18 zagen zichzelf vaak als spelers in een passiespel waarbij ze zichzelf doorgaans identificeerden met de Jezus-figuur. Dat het wat hen betrof, om een slecht toneelstuk ging met een abominabel slecht regisseur, doet niets ter zake…
4. ...Op het niveau van de algemene verhaallijn... Het lijdensverhaal van Jezus nam een AANVANG met de veroordeling en het opnemen van het kruis. De Eerste Wereldoorlog begon met de escalatie van allerlei krachten en de mobilisatie van miljoenenlegers. De vier ONTMOETINGEN in de Passie hebben allemaal hun equivalent met de ontmoetingen van de soldaat, zoals besproken in 2) De drie GRADATIES VAN HET LIJDEN, de drie malen dat Jezus valt…steeds dieper en dramatischer, appeleren aan de ellende van de soldaat van 14/18, die steeds erger werd naarmate de oorlog vorderde… De APOTHEOSE : Zoals al het lijden van Jezus uiteindelijk resulteert in zijn dood, zo is voor miljoenen soldaten de dood op het slagveld het einde van hun ellendig soldatenbestaan.
5. ...De essentie... Zoals Jezus geofferd werd voor de mensheid, zo ervaarde de soldaat zijn dood als een offer voor zijn volk. Dit offer kwam er in de praktijk op neer dat de eenvoudige soldaat gebruikt werd als kanonnenvlees.
6. ...Op het niveau van de propaganda... Het lijdensverhaal van Jezus werd vooral langs Duitse zijde gebruikt voor propaganda. Twee afbeeldingen hebben hierbij op mij een bijzondere indruk gemaakt : - een bidprentje met een soldaat aan het kruis met de tekst 'Ihr habt für uns euch hingegeben, Ihr seit gestorben, damit wir leben'…hier is devotie niet los te maken van propaganda. - Een affiche met een seculiere madonna (zonder aureool en de bekende blauwe mantel), in piëta-houding, niet met Jezus, maar met een soldaat op schoot. Deze dame maakt reclame voor inschrijving op een oorlogslening. Dit is geen devotie, dit is platte commercie.
7. ...Op het niveau van de beeldende kunst : het BEELD... Zoals ik al eerder vermeld heb : talrijk zijn de gedenkmonumenten, grafzerken, glas-in-lood-ramen, bas-reliëfs…die het thema van het lijden van Jezus aan het lijden van de soldaat koppelen. De crucifix en de piëta zijn alom bekend en aanwezig als icoon.
8. ...Op het niveau van het WOORD..., gesproken of geschreven, eenvoudig of literair. Ook wat dit betreft zijn er massa's getuigenissen van allerlei soldaten die de band tussen de twee tragedies bevestigen. De meest indrukwekkende getuigenissen gaan nochtans uit van de Engelse oorlogsdichters. Hun toon is vaak allesbehalve devoot, eerder cynisch…